میراث جهانی تخت سلیمان
میراث جهانی تخت سلیمان

مجموعه تاریخی تخت سلیمان یکی از نمونه های بسیار جذاب و ارزشمند تاریخی است که به واسطەی ترکیب عناصر طبیعی و سازه های انسانی میراثی ماندگار و جهانی برای بشریت به یادگار گذاشته است. این مجموعه تاریخی در قیاس با آثار تمدنی بسیار مشهوری همچون تخت جمشید و تخت رستم،دستکم در بین عامه ی مردم […]

مجموعه تاریخی تخت سلیمان یکی از نمونه های بسیار جذاب و ارزشمند تاریخی است که به واسطەی ترکیب عناصر طبیعی و سازه های انسانی میراثی ماندگار و جهانی برای بشریت به یادگار گذاشته است. این مجموعه تاریخی در قیاس با آثار تمدنی بسیار مشهوری همچون تخت جمشید و تخت رستم،دستکم در بین عامه ی مردم از شهرت کمتری برخوردار است. در این یادداشت تلاش خواهم کرد به طور مجمل به معرفی این محوطەی باستانی بپردازم.

میراث جهانی تخت سلیمان

کوه تریفه

 

آنچه لازمه ی زیبایی بود به یاری اهورامزدا انجام دادیم”  بخشی از سنگ نوشته ی خشایارشا بر دروازه ملل تخت جمشید”

در ایران باستان زیبایی محیط بسیار مورد توجه بود و اهمیت فروانی داشت. نوشته ی خشایارشا در دروازه ملل تخت جمشید، نمونه ای است از اهمیت دادن به محیط زیست ایرانیان که ریشه در اندیشه و فلسفه ی آیین زرتشتی دارد. میراث تمدنی باقیمانده از ایران باستان در دوره های مختلف تاریخی، تلاش ایرانیان را در جهت تحقق بخشیدن به این ایدەی فرهنگی به خوبی آشکار میکند

موقعیت جغرافیایی و وجه تسمیه

تخت سلیمان در سه کیلومتری روستای نصرت آباد و ۴۳ کیلومتری شمال شرقی شهر تکاب در استان آذربایجان غربی، در منطقه ای بسیار خوش و آب و هوا قرار گرفته است. تخت سلیمان به دلیل ویژگی های طبیعی، موقعیت خاص جغرافیایی، منابع زیستی(دریاچه، چشمه های جوشان و خاک حاصلخیز) شرایط ویژه توپوگرافی و زیبایی محیط، از دیر باز مورد توجه بشر قرار گرفته است.

وجه تسمیه تخت سلیمان به طور دقیق معلوم نیست. به نظر میرسد که پس از حمله اعراب، ایرانیان علاقه مند به آثار تاریخی، برای حفظ و حراست ابنیه و آثار بزرگ این نقطه نظیر سایر نقاطی که آثار باستانی پیشینیان وجود داشته، این مکان را نیز تخت سلیمان نامگذاری کرده باشند. همانطور که آرامگاه کوروش نیز به “مشــهد مادر سلیمان”مشهور بوده است. گروه دیگر معتقدند که سپاه اعراب وقتی به ایران آمد، چون ســاختمانهای بزرگ سنگی شاهنشاهان گذشته ایران پیش نظر آنان گران آمده و ساخت چنین کاخهای بزرگی را از عهده بشر خارج می دانستند و  از زمان ساختمان و بنیادگزاران آن نیز اطلاعی نداشتند،ســاخت آن ها را به سلیمان پیامبر نســبت دادند (بختیاری وناومان، ۱۳۵۴،ص ۱۶-۱۴)کاوشهای باستان شــناختی نشان میدهــد که شــهر شــیز کــه در جغرافیای تاریخــی یکی ازپایتختهای بزرگ آذربایجان در زمان اشــکانیان ذکر شــده .

همان تخت سلیمان امروزی است که مرکز بزرگ ترین آتشکده دوران ساسانی و اشکانی یعنی آتشکدەی آذرگشنسب بوده است.

آتشکدە آذرگشنسب در منابع پهلوی “گندزک”، “گنزک” یا “گنجه”و در منابع یونانی و رومی “گزن” یا “گزنکا” ذکر شده است(نولدکــه، ۱غ۳۷۶، ص۹۰) و گذشــته نگاران و گیتانویسان عرب آن را “جزن” یا “جزنــق” نامیدهاند ( ابن خردادبه، ۱۳۷۱، ص۹۷)که بعدها به “شیز” موسوم گردیدە است.

 

مجموعه آثار تخت سلیمان

کوە زندان سلیمان: در سه کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش، بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده است. در طوقه این مخروط بقایای معبد مقدسی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد وجود دارد که در دهه چهل توسط هیئت باستان شناسی آلمانی مورد کاوش و مطالعه قرار گرفته است. همچنین در ارتفاع ۶۵ متری این کوه دیواری مانند کمربند پس از حفاری مشاهده شده است که طول آن در حدود ۸۰۰ متر است، در همین ارتفاع آثار و بقایای ساختمانی که همگی از سنگ ساخته شده با پله‌های عریض سنگی بسیار جالب توجه است.

در سه کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش، بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده است.

زندان سلیمان

 

دریاچه سحر آمیز با جزیره شناور:

در فاصله ۲۰ کیلومتری تخت سلیمان نیز یک دریاچه سحرآمیز قرار گرفته که یک جزیره بر روی آن شناور است، قطر دریاچه ۸۰ متر و قطر جزیره شناور روی آن ۶۰ متر است که وزش باد، هر روز دو بار این جزیره را از این سو به آن سو جابجا می‌کند.چمن متحرک یا “چملی گول: یکی از بی نظیرترین پدیده‌های ایران و حتی جهان است که در دل طبیعت و در کنار مجموعه جهانی تخت سلیمان تکاب است و هنوز رازی سر به مهر به شمار می‌رود، “چملی گول” در زبان محلی این منطقه یعنی “جزیره ای از چمن بر روی برکه”، چمن متحرک چملی، قطعه بزرگی از نی‌هایی است که از به هم چسبیدن ریشه آن‌ها بدون ارتباط با زمین بر روی آب شناور مانده، تشکیل شده است

آتشکده آذرگشسب بزرگ‌ترین مرکز آموزشی، مذهبی، اجتماعی و عبادتگاه ایرانیان در قبل از اسلام:  آتشکده آذرگشسب مجموعه‌ای است مشتمل بر یک سالن مرکزی مربع شکل با چهار جرز قطور آجری که گنبد بزرگ آجری آن‌را پوشانده است. این آتشکده در سال ۶۲۴ میلادی به وسیله هراکلیوس ویران شد و بعدها به طور کامل متروک و بدون هیچ کاربری رها شد.

در فاصله ۲۰ کیلومتری تخت سلیمان نیز یک دریاچه سحرآمیز قرار گرفته که یک جزیره بر روی آن شناور است

دریاچه تخت سلیمان

 

آثار تمدنی تخت سلیمان در دوره های مختلف تاریخی

پارینه ســنگی میانه

کهنترین شــواهد باستان شــناختی در منطقەی تخت سلیمان متعلق به پارینه ســنگی میانه اســتاز این دورە دو محوطه شناسایی شــده اســت: تپه چال که یک مکان استقراری باز می باشد در ۲۷۰۰ متری دریاچە تخت سلیمان و دیگری کوه میان تهی موسوم بە زندان سلیمان کە در آن یک کارگاه ابزار سازی وجود داشته و مردم محلی به دلیل وجود سنگهای آتش زنه به آن برد چخماق(سنگ چخماق) می گویند.[حیدری و قصیدیان،۱۳٨۳، صص ۴۵ – ۲۷]روی تپەی کوچکی نزدیک روســتای بابانظر در جنوب ســکوی تخت سلیمان و همچنین تپەی بزرگی نزدیک روستای احمدآباد پایین در شــمال غربی زندان سلیمان، قطعاتی از برنز مربوط به دورەی مفرغ بدست آمده است (ناومان، ۱۳۸۶ ص۲۵)

ماناییان

بر اساس نظریه ی ناومان در منطقه تخت سلیمان وجود یک محوطه ی مســکونی مربوط به اوایل هزاره ی یکــم پیش از میلاد در تخت سلیمان احتمال داده می شــود. در ایــن دوره پیرامون مخروط زندان سلیمان جایگاه مقدسی ساخته شده بود. این ساخت و ســازها شامل دو دوره است که در دورەی نخست همان کاربری جایــگاه مقدس را داشــته اســت و در دورەی دوم، بــا توجه به شباهت سفال های آن با دورەی نخست، این احتمال وجود دارد که جایگاه مقدس را نسل بعدی همان مردم به محوطه ی مســکونی تغییر شــکل داده اند. با توجه به ســفال های بدســت آمده از کاوشهای باستان شــناختی زندان ســلیمان، ســاخت و ســازهای پیرامون زندان متعلق به قلمرو مانایی ها و بین سالهای ۸۳۰ تا ۶۶۰ ق.م بوده و جمعیت آن از ترکیب بخشی از بومیان گوتیان و کاسیان تشکیل شده است.( ناومان،۱۳٨۶، ص ۲۵)

هخامنشیان

بر اســاس گمانه زنی ها در محوطه تخت سلیمان، یک محوطه مســکونی (شاید دهکده مسکونی) از دورەی هخامنشی تشخیص داده شده اســت. البته از آنجایی که لایەی  هخامنشی زیر لایەی ساسانی قرار دارد، حفاری کامل آن امکانپذیر نبودە و گمانه حفر شــده نیز دوباره پر شــده اســت، بــه همین دلیل دوران تسلط یونانیان بر ایرانیان نیز در این منطقە مبهم اســت. اما به هر حال در این دورە سکونت در این محل وجودداشــته اســت (ناومان،۱۳٨۶ ص ۲‌‎۶)

آتروپاتن

عدهای از گذشته نگاران، تخت سلیمان را پایتخت آتروپاتن[  آتروپات فرماندار یا ساتراپ ماد شمالی در زمان اسکندر بود. بعد از فروپاشی امپراتوری اسکندر در سال ۳۲۸ پیش از میلاد، او اعلام استقلال کرده و گنجک را پایتخت کشور تازه استقلال‌یافتهٔ ماد کوچک قرار داد. واژه معرب آذربایجان از همین نام خاندان آتورپاتگان ریشه گرفته‌است]  در زمان پارتی ها یعنی زمان لشکرکشی آنتونیوس، سردار رومی،در سال ۳۶ق.م به این منطقه دانسته و معتقدند که آتشکدەی آذرگشنسب هم در آنجا بوده است(مینورسکی، ۱۳۷٨، ص ۴۰ )

به اعتقاد ناومان در هیچ کجای تخت سلیمان لایەی مسکونی پارتی آشکار تشخیص داده نشده است.

اشکانیان

ما آنچه از استحکامات شهر شیز نمایان است (استحکامات بیضی شــکل)، احتمال دورەی استقرار اشکانی در تخت سلیمان را مطرح می کند، هر چند هوف اســتناد به این دلیل را جهت پارتی بودن شیز نمی پذیرد.او حصار مدوّر تخت سلیمان را یک حالت اســتثنایی میداند که ناشی از توپوگرافی خاص تپەهای اســت که تخت سلیمان برفراز آن بنا شده است (هوف، ۱۳۶٨، ص ۴)

ساســانیان

مهمترین دورەی سکونتی در منطقەی تخت سلیمان مربوط به دورەی ساســانیان اســت. گل مهرهای یافت شده در طــول حفاری های باستانشناسی، شــواهد لازم را برایشناســایی این منطقه به عنوان آتشــکدە آذرگشنسب  فراهم میکند. این آتشــکده که مخصوص طبقه شاهان و جنگاوران و یکی از ســه آتشــکدە معروف دورەی ساســانیان بود، در این محوطه قرار گرفته بود.میتوان این آتشکده را به لحاظ اهمیت فراوان آن در زمان ساسانیان کعبه ساســانیان نامید. عظمت این بنا تا اواخر دورەی ساســانی باقی ماند. زیرا بر اساس منابع تاریخی در سال ۶۲۳.م هراکلیوس امپراتور بیزانس پس از تســخیر گنزک با لشــگریانش به تبرمیس(که شاید با شیز قابل مقایسه باشد ) رفت و آتشکده آن را ویران ساخت (مینورسکی ۱۳۷٨، صص۳۳_۳۱)

با این حمله،آتشکدەی آذرگشنســب از رونق افتاد و دیگر اهمیت گذشته خود را باز نیافت.به نظر میرســد بعد از ویرانی شــیز در ســال ۶۲۳.م بوسیله هراکلیــوس، فقط معماری و تزئینات داخلی بناها از بین رفت و بناها مدتی بعد تعمیر شد (ناومان،۱۳٨۶،ص ۲۳)مینورسکی بــه نقل از بلاذری مینویسد “در زمان عمربن خطاب مرزبان آذربایجان با عربها پیمانی بســت که به موجب آن مردم شیز نبایســتی از رقــص روی آتش که در ایام عید مرســوم بوده و همچنیــن از حفظ عادت و رســوم معمولی خود منع شــوند (مینورســکی،۱۳۷٨، ص۳۶.)از حدود قرن ۱۰.م اســکان اقوام اســلامی (مســلمانان)در شهر شیز شــروع میشــود در این دوره ما با اسکانهای موقت و پراکنده مواجه هستیم (ناومان،۱۳٨۶،صص ٨۰-۷۹)با توجه به مواد باستانشناختی (وجود سفال های اوایل اســلام)به نظر میرســد که محوطەی تخت ســلیمان در دورەی عباســیان نیز مسکونی بوده اســت (ناومان،۱۳٨۶،ص۷۶، سرفراز،۱۳۴۷ صص ۱۰۵-۱۰۰)

ایلخانان

اوج عظمت منطقەی تخت سلیمان پــس از دورەی ساســانی در زمان ایلخانان اســت. در این دوره تخت ســلیمان احیاء و به عنوان کاخ شــکار آباقاخان هلاکو انتخاب شد (ناومان،۱۳٨۶،ص۲۳)که منابع از آن به عنوان “ستورلیق” یاد می کنند (مستوفی،۱۳۶۲،ص۶۴)به نظر میرسد تا زمان انتخاب سلطانیه از طرف اولجایتو تخت ســلیمان دارای اهمیت بود، ولی بعد از آن اهمیت خود را از دســت داد (جعفری،۱۳۵۶،ص۲۰)

نام تخت ســلیمان

نام تخت ســلیمان، به همراه مجموعەی افسانه ای پیرامون آن یعنی زندان ســلیمان، حدود ۳ کیلومتری غرب تخت ســلیمان، کوه تریفــه[ به معنی تابش ماه در زبان کردی] و دژ بلقیس پس از فتح ایران بوســیله تیمور گورکان به آن داده شــد.در سالهای ۱۴۰۷.م/ ٨۱۰ ه.ق هنوز به آن ســقورلوق می گفتند(حافظ ابــرو،۱۳۷۲،ص۲۲۲) بــا توجه به منابع تاریخی به نظر میرســد که از دورەی صفوی به بعد این محل به عنوان تخت ســلیمان نامیده شــده است، (مینورسکی۱۳۷٨ ص ۳۷) در اوایل ســده ۱۹.م، خان افشار برای اداره و حفاظت از مزارع روستایی در بین زندان و سکوی تخت سلیمان روستایی بنیان گذاشت که بومیان به این روستا “تازه خــان” یا “تازه آوا” و کارگران آذربایجانی بر اســاس نام بنیان گــذار دهکــده، این روســتا را “نصرت آباد یــا تازه کند”

می نامند (فون دراوستن و ناومان،۱۳٨۶،ص۴۲)در سال ۱۳٨۰ با گسترش روستای نصرت آباد و افزایش جمعیت آن به بخش تبدیل شد و به تخت سلیمان تغییر نام داد.

تخت سلیمان و صنعت توریسم

امروزه گردشگری یکی از مهمترین و متنوع ترین صنعت ها پر درآمد  در دنیا محسوب میشود.صنعت گردشگری به مثابه شاخصه ای از توسعه اقتصادی نقش مهمی در چرخه ی اقتصادی دولتهای کنونی دارد.مجموعه میراث جهانی تخت سلیمان چهارمین اثر ثبت شده ی ایران در یونسکو است. تحقیقات کارشناسان و صاحب نظران محدوده مورد مطالعه نشان می دهد که مجموعه تخت سلیمان از ظرفیت ها و پتانسیل های بالایی برخوردار است که در صورت فراهم نمودن امکانات رفاهی،خدماتی و اقامتگاهی مناسب میتواند به یکی از کانون های مهم گردشگری در سطح منطقه تبدیل شود.بر اساس آماری که رئیس اداره میراث فرهگی،صنایع دستی و گردشگری تکاب در اسفند ۱۳۹۷ در گفتگو با خبرگزاری ایران داشتە است، از ابتدای همان سال تا اسفند ماه، پنج هزار گردشگر خارجی از تکاب دیدن کردە اند. با توجە بە اهمیت مجموعە تخت سلیمان نرخ جذب گردشگران داخلی و خارجی، باید بیشتر از وضع موجود باشد.

گذشته از فراهم نمودن زیرساختهای لازم به عنوان شاخصی مهم برای جذب گردشگران، تبلیغات به عنوان یک عامل مهم و مولفه ای اساسی در این زمینه از اهمیت بالایی برخوردار است. همانطور که در مقدمه اشاره شد، تخت سلیمان به نسبت دیگر میراث تاریخی ایران کمتر شناخته شده است. بنابراین نقش تبلیغات  تعیین کننده است. این مولفه نه تنها از سوی نهادهای دولتی بلکه از طرف جامعه مدنی و فعالان اجتماعی در حوزه فرهنگ و تاریخ امری ضروری می نماید.

منابع

ـ  جعفری، قادر، ۱۳۵۶”تخت ســلیمان یا سقورلوق در زمان مغول و بعد از آن” مجله وحید، شماره ۲۱۴

ـ حافــظ ابرو، عبــداهلل بن لطــف الله ۱۳۷۰، زبده التواریــخ، مقدمه، تصحیح و تعلیقات از سید کمال حاج سید جوادی، جلد ۱، تهران

-حیــدری، ابراهیم، ۱۳۹۱ “پژوهشهای باستانشناســی در تخت ســلیمان”مجموعه مقالات ٨۰ سال باســتان شناسی ایران، به کوشــش یوسف حسن زاده و سیما میری، جلد اول،تهران، نشریه پازینە با همکاری موزە ملی ایران

–  حیــدری، ســامان و الهام قصیدیــان ۱۳۸۳«گــزارش مقدماتی بررســی های باســتان زمین شــناختی در قســمت های تراورتنی منطقه تخت ســلیمان براساس شواهد باستان شــناختی در اواخر پلیستوسن، مجموعه مقاالت همایش بین المللی باستان شناسی ایران: حوزه شمالغرب، به کوشش دکتر مسعود آذرنوش، تهران: ســازمان میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده

باستان شناسی

– شارپ، رالف نورمن، ۱۳٨۰، فرمانهای شاهنشــاهی هخامنشی، تهران، بهدید

ـ فون دراوستن، هانس هنینگ و رودلف ناومان ۱۳٨۶ ،تخت سلیمان،ترجمەی فرامرز نجد سمیعی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، چاپ سوم

ـ ناومان، رودلف ۱۳٨۶، ویرانه های تخت ســلیمان و زندانســلیمان، ترجمە فرامرز نجد سمیعی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور،چاپ سوم

ـ ناومان رودلف و دیتریش هوف ۱۳۵۱حفاریهای تخت ســلیمان، مجلەی باستانشناســی و هنر ایران شــمارەی نهم و دهم، زمســتان،انتشارات وزرات فرهنگ و هنر اداره کل باستانشناسی و فرهنگ عامه

-هوف، دیتریش ۱۳۶٨،تخت سلیمان، شهرهای ایران، جلد سوم، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران،جهاد دانشگاهی

–  امان اللهی، حمید، مروری بر پیشینەی تاریخی، فرهنگی و پژوهشی محوطه تاریخی تخت سلیمان، فصلنامه علمی فنی، هنری، شماره ۶۹

  • نویسنده : علی یعقوبی