میراث جهانی تخت سلیمان
میراث جهانی تخت سلیمان

مجموعه تاریخی تخت سلیمان یکی از نمونه های بسیار جذاب و ارزشمند تاریخی است که به واسطەی ترکیب عناصر طبیعی و سازه های انسانی میراثی ماندگار و جهانی برای بشریت به یادگار گذاشته است. این مجموعه تاریخی در قیاس با آثار تمدنی بسیار مشهوری همچون تخت جمشید و تخت رستم،دستکم در بین عامه ی مردم […]

مجموعه تاریخی تخت سلیمان یکی از نمونه های بسیار جذاب و ارزشمند تاریخی است که به واسطەی ترکیب عناصر طبیعی و سازه های انسانی میراثی ماندگار و جهانی برای بشریت به یادگار گذاشته است. این مجموعه تاریخی در قیاس با آثار تمدنی بسیار مشهوری همچون تخت جمشید و تخت رستم،دستکم در بین عامه ی مردم از شهرت کمتری برخوردار است. در این یادداشت تلاش خواهم کرد به طور مجمل به معرفی این محوطەی باستانی بپردازم.

میراث جهانی تخت سلیمان

کوه تریفه

 

آنچه لازمه ی زیبایی بود به یاری اهورامزدا انجام دادیم”  بخشی از سنگ نوشته ی خشایارشا بر دروازه ملل تخت جمشید”

در ایران باستان زیبایی محیط بسیار مورد توجه بود و اهمیت فروانی داشت. نوشته ی خشایارشا در دروازه ملل تخت جمشید، نمونه ای است از اهمیت دادن به محیط زیست ایرانیان که ریشه در اندیشه و فلسفه ی آیین زرتشتی دارد. میراث تمدنی باقیمانده از ایران باستان در دوره های مختلف تاریخی، تلاش ایرانیان را در جهت تحقق بخشیدن به این ایدەی فرهنگی به خوبی آشکار میکند

موقعیت جغرافیایی و وجه تسميه

تخت سلیمان در سه کیلومتری روستای نصرت آباد و ۴۳ کیلومتری شمال شرقی شهر تکاب در استان آذربایجان غربی، در منطقه ای بسیار خوش و آب و هوا قرار گرفته است. تخت سلیمان به دلیل ویژگی های طبیعی، موقعیت خاص جغرافیایی، منابع زیستی(دریاچه، چشمه های جوشان و خاک حاصلخیز) شرایط ویژه توپوگرافی و زیبایی محیط، از دیر باز مورد توجه بشر قرار گرفته است.

وجه تسميه تخت سليمان به طور دقیق معلوم نيست. به نظر ميرسد كه پس از حمله اعراب، ايرانيان علاقه مند به آثار تاريخی، براي حفظ و حراست ابنيه و آثار بزرگ اين نقطه نظير ساير نقاطي كه آثار باستانی پيشينيان وجود داشته، اين مكان را نيز تخت سليمان نامگذاري كرده باشند. همانطور كه آرامگاه كوروش نيز به “مشــهد مادر سليمان”مشهور بوده است. گروه ديگر معتقدند كه سپاه اعراب وقتي به ايران آمد، چون ســاختمانهاي بزرگ سنگي شاهنشاهان گذشته ايران پيش نظر آنان گران آمده و ساخت چنين كاخهاي بزرگي را از عهده بشر خارج مي دانستند و  از زمان ساختمان و بنيادگزاران آن نيز اطلاعي نداشتند،ســاخت آن ها را به سليمان پيامبر نســبت دادند (بختياري وناومان، ۱۳۵۴،ص ۱٦-۱۴)كاوشهاي باستان شــناختي نشان ميدهــد كه شــهر شــيز كــه در جغرافياي تاريخــي يكي ازپايتختهاي بزرگ آذربايجان در زمان اشــكانيان ذكر شــده .

همان تخت سليمان امروزي است كه مركز بزرگ ترين آتشكده دوران ساساني و اشكاني يعنی آتشكدەی آذرگشنسب بوده است.

آتشكدە آذرگشنسب در منابع پهلوي “گندزك”، “گنزك” يا “گنجه”و در منابع يونانی و رومی “گزن” يا “گزنكا” ذكر شده است(نولدكــه، ۱غ۳۷٦، ص۹۰) و گذشــته نگاران و گيتانويسان عرب آن را “جزن” يا “جزنــق” ناميدهاند ( ابن خردادبه، ۱۳۷۱، ص۹۷)كه بعدها به “شيز” موسوم گردیدە است.

 

مجموعه آثار تخت سلیمان

کوە زندان سلیمان: در سه کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش، بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده است. در طوقه این مخروط بقایای معبد مقدسی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد وجود دارد که در دهه چهل توسط هیئت باستان شناسی آلمانی مورد کاوش و مطالعه قرار گرفته است. همچنین در ارتفاع ۶۵ متری این کوه دیواری مانند کمربند پس از حفاری مشاهده شده است که طول آن در حدود ۸۰۰ متر است، در همین ارتفاع آثار و بقایای ساختمانی که همگی از سنگ ساخته شده با پله‌های عریض سنگی بسیار جالب توجه است.

در سه کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش، بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده است.

زندان سلیمان

 

دریاچه سحر آمیز با جزیره شناور:

در فاصله ۲۰ کیلومتری تخت سلیمان نیز یک دریاچه سحرآمیز قرار گرفته که یک جزیره بر روی آن شناور است، قطر دریاچه ۸۰ متر و قطر جزیره شناور روی آن ۶۰ متر است که وزش باد، هر روز دو بار این جزیره را از این سو به آن سو جابجا می‌کند.چمن متحرک یا “چملی گول: یکی از بی نظیرترین پدیده‌های ایران و حتی جهان است که در دل طبیعت و در کنار مجموعه جهانی تخت سلیمان تکاب است و هنوز رازی سر به مهر به شمار می‌رود، “چملی گول” در زبان محلی این منطقه یعنی “جزیره ای از چمن بر روی برکه”، چمن متحرک چملی، قطعه بزرگی از نی‌هایی است که از به هم چسبیدن ریشه آن‌ها بدون ارتباط با زمین بر روی آب شناور مانده، تشکیل شده است

آتشکده آذرگشسب بزرگ‌ترین مرکز آموزشی، مذهبی، اجتماعی و عبادتگاه ایرانیان در قبل از اسلام:  آتشکده آذرگشسب مجموعه‌ای است مشتمل بر یک سالن مرکزی مربع شکل با چهار جرز قطور آجری که گنبد بزرگ آجری آن‌را پوشانده است. این آتشکده در سال ۶۲۴ میلادی به وسیله هراکلیوس ویران شد و بعدها به طور کامل متروک و بدون هیچ کاربری رها شد.

در فاصله ۲۰ کیلومتری تخت سلیمان نیز یک دریاچه سحرآمیز قرار گرفته که یک جزیره بر روی آن شناور است

دریاچه تخت سلیمان

 

آثار تمدنی تخت سلیمان در دوره های مختلف تاریخی

پارينه ســنگي ميانه

كهنترين شــواهد باستان شــناختی در منطقەی تخت سليمان متعلق به پارينه ســنگي ميانه اســتاز این دورە دو محوطه شناسايي شــده اســت: تپه چال که یک مکان استقراری باز می باشد در ۲۷۰۰ متری دریاچە تخت سلیمان و دیگری کوه میان تهی موسوم بە زندان سلیمان کە در آن یک کارگاه ابزار سازی وجود داشته و مردم محلی به دلیل وجود سنگهای آتش زنه به آن برد چخماق(سنگ چخماق) می گویند.[حیدری و قصیدیان،۱۳٨۳، صص ۴۵ – ۲۷]روي تپەی كوچكي نزديک روســتاي بابانظر در جنوب ســكوي تخت سليمان و همچنین تپەی بزرگي نزديک روستای احمدآباد پايين در شــمال غربي زندان سليمان، قطعاتي از برنز مربوط به دورەی مفرغ بدست آمده است (ناومان، ۱۳۸۶ ص۲۵)

مانايیان

بر اساس نظريه ی ناومان در منطقة تخت سليمان وجود يک محوطه ی مســكوني مربوط به اوايل هزاره ی يكــم پيش از ميلاد در تخت سلیمان احتمال داده مي شــود. در ايــن دوره پيرامون مخروط زندان سليمان جايگاه مقدسی ساخته شده بود. اين ساخت و ســازها شامل دو دوره است كه در دورەی نخست همان كاربری جايــگاه مقدس را داشــته اســت و در دورەی دوم، بــا توجه به شباهت سفال هاي آن با دورەی نخست، اين احتمال وجود دارد كه جايگاه مقدس را نسل بعدی همان مردم به محوطه ی مســكونی تغيير شــكل داده اند. با توجه به ســفال هاي بدســت آمده از كاوشهاي باستان شــناختي زندان ســليمان، ســاخت و ســازهاي پيرامون زندان متعلق به قلمرو مانايي ها و بین سالهای ۸۳۰ تا ۶۶۰ ق.م بوده و جمعيت آن از تركيب بخشي از بوميان گوتيان و كاسيان تشكيل شده است.( ناومان،۱۳٨٦، ص ۲۵)

هخامنشیان

بر اســاس گمانه زنی ها در محوطه تخت سلیمان، يک محوطه مســكوني (شايد دهكده مسكوني) از دورەی هخامنشی تشخيص داده شده اســت. البته از آنجايي كه لایەی  هخامنشي زير لایەی ساساني قرار دارد، حفاری كامل آن امكانپذير نبودە و گمانه حفر شــده نيز دوباره پر شــده اســت، بــه همين دليل دوران تسلط يونانيان بر ايرانيان نيز در اين منطقە مبهم اســت. اما به هر حال در اين دورە سكونت در اين محل وجودداشــته اســت (ناومان،۱۳٨٦ ص ۲‌‎٦)

آتروپاتن

عدهاي از گذشته نگاران، تخت سليمان را پايتخت آتروپاتن[  آتروپات فرماندار یا ساتراپ ماد شمالی در زمان اسکندر بود. بعد از فروپاشی امپراتوری اسکندر در سال ۳۲۸ پیش از میلاد، او اعلام استقلال کرده و گنجک را پایتخت کشور تازه استقلال‌یافتهٔ ماد کوچک قرار داد. واژه معرب آذربایجان از همین نام خاندان آتورپاتگان ریشه گرفته‌است]  در زمان پارتي ها يعني زمان لشكركشی آنتونيوس، سردار رومی،در سال ۳٦ق.م به اين منطقه دانسته و معتقدند كه آتشكدەی آذرگشنسب هم در آنجا بوده است(مينورسكي، ۱۳۷٨، ص ۴۰ )

به اعتقاد ناومان در هيچ كجای تخت سليمان لایەی مسكونی پارتی آشكار تشخيص داده نشده است.

اشكانیان

ما آنچه از استحكامات شهر شيز نمايان است (استحكامات بيضي شــكل)، احتمال دورەی استقرار اشكانی در تخت سليمان را مطرح مي كند، هر چند هوف اســتناد به اين دليل را جهت پارتی بودن شيز نمی پذيرد.او حصار مدوّر تخت سليمان را يک حالت اســتثنايی ميداند كه ناشی از توپوگرافی خاص تپەهای اســت كه تخت سليمان برفراز آن بنا شده است (هوف، ۱۳٦٨، ص ۴)

ساســانيان

مهمترين دورەی سكونتی در منطقەی تخت سليمان مربوط به دورەی ساســانيان اســت. گل مهرهای يافت شده در طــول حفاری های باستانشناسی، شــواهد لازم را برايشناســايی اين منطقه به عنوان آتشــكدە آذرگشنسب  فراهم ميكند. اين آتشــكده كه مخصوص طبقه شاهان و جنگاوران و يكي از ســه آتشــكدە معروف دورەی ساســانيان بود، در اين محوطه قرار گرفته بود.میتوان این آتشکده را به لحاظ اهمیت فراوان آن در زمان ساسانیان كعبه ساســانيان نامید. عظمت اين بنا تا اواخر دورەی ساســانی باقي ماند. زيرا بر اساس منابع تاريخی در سال ٦۲۳.م هراكليوس امپراتور بيزانس پس از تســخير گنزك با لشــگريانش به تبرميس(كه شايد با شيز قابل مقايسه باشد ) رفت و آتشکده آن را ویران ساخت (مينورسكی ۱۳۷٨، صص۳۳_۳۱)

با اين حمله،آتشكدەی آذرگشنســب از رونق افتاد و ديگر اهميت گذشته خود را باز نيافت.به نظر ميرســد بعد از ويرانی شــيز در ســال ٦۲۳.م بوسيله هراكليــوس، فقط معماري و تزئينات داخلی بناها از بين رفت و بناها مدتی بعد تعمير شد (ناومان،۱۳٨٦،ص ۲۳)مينورسكی بــه نقل از بلاذری مينويسد “در زمان عمربن خطاب مرزبان آذربايجان با عربها پيمانی بســت كه به موجب آن مردم شيز نبايســتی از رقــص روی آتش كه در ايام عيد مرســوم بوده و همچنيــن از حفظ عادت و رســوم معمولی خود منع شــوند (مينورســكي،۱۳۷٨، ص۳٦.)از حدود قرن ۱۰.م اســكان اقوام اســلامي (مســلمانان)در شهر شیز شــروع ميشــود در اين دوره ما با اسكانهاي موقت و پراكنده مواجه هستيم (ناومان،۱۳٨٦،صص ٨۰-۷۹)با توجه به مواد باستانشناختی (وجود سفال های اوايل اســلام)به نظر ميرســد كه محوطەی تخت ســليمان در دورەی عباســيان نيز مسكونی بوده اســت (ناومان،۱۳٨٦،ص۷٦، سرفراز،۱۳۴۷ صص ۱۰۵-۱۰۰)

ايلخانان

اوج عظمت منطقەی تخت سليمان پــس از دورەی ساســانی در زمان ايلخانان اســت. در اين دوره تخت ســليمان احياء و به عنوان كاخ شــكار آباقاخان هلاکو انتخاب شد (ناومان،۱۳٨٦،ص۲۳)كه منابع از آن به عنوان “ستورليق” ياد مي كنند (مستوفي،۱۳٦۲،ص٦۴)به نظر ميرسد تا زمان انتخاب سلطانيه از طرف اولجايتو تخت ســليمان داراي اهميت بود، ولي بعد از آن اهميت خود را از دســت داد (جعفري،۱۳۵٦،ص۲۰)

نام تخت ســليمان

نام تخت ســليمان، به همراه مجموعەی افسانه ای پيرامون آن يعني زندان ســليمان، حدود ۳ كيلومتري غرب تخت ســليمان، كوه تريفــه[ به معنی تابش ماه در زبان کردی] و دژ بلقيس پس از فتح ايران بوســيله تيمور گوركان به آن داده شــد.در سالهاي ۱۴۰۷.م/ ٨۱۰ ه.ق هنوز به آن ســقورلوق مي گفتند(حافظ ابــرو،۱۳۷۲،ص۲۲۲) بــا توجه به منابع تاريخي به نظر ميرســد كه از دورەی صفوی به بعد اين محل به عنوان تخت ســليمان ناميده شــده است، (مینورسکی۱۳۷٨ ص ۳۷) در اوايل ســده ۱۹.م، خان افشار برای اداره و حفاظت از مزارع روستايی در بين زندان و سكوي تخت سليمان روستايی بنيان گذاشت كه بوميان به اين روستا “تازه خــان” يا “تازه آوا” و كارگران آذربايجاني بر اســاس نام بنيان گــذار دهكــده، اين روســتا را “نصرت آباد يــا تازه كند”

مي نامند (فون دراوستن و ناومان،۱۳٨٦،ص۴۲)در سال ۱۳٨۰ با گسترش روستای نصرت آباد و افزايش جمعيت آن به بخش تبديل شد و به تخت سليمان تغيير نام داد.

تخت سلیمان و صنعت توریسم

امروزه گردشگری یکی از مهمترین و متنوع ترین صنعت ها پر درآمد  در دنیا محسوب میشود.صنعت گردشگری به مثابه شاخصه ای از توسعه اقتصادی نقش مهمی در چرخه ی اقتصادی دولتهای کنونی دارد.مجموعه میراث جهانی تخت سلیمان چهارمین اثر ثبت شده ی ایران در یونسکو است. تحقیقات کارشناسان و صاحب نظران محدوده مورد مطالعه نشان می دهد که مجموعه تخت سلیمان از ظرفیت ها و پتانسیل های بالایی برخوردار است که در صورت فراهم نمودن امکانات رفاهی،خدماتی و اقامتگاهی مناسب میتواند به یکی از کانون های مهم گردشگری در سطح منطقه تبدیل شود.بر اساس آماری که رئیس اداره میراث فرهگی،صنایع دستی و گردشگری تکاب در اسفند ۱۳۹۷ در گفتگو با خبرگزاری ایران داشتە است، از ابتدای همان سال تا اسفند ماه، پنج هزار گردشگر خارجی از تکاب دیدن کردە اند. با توجە بە اهمیت مجموعە تخت سلیمان نرخ جذب گردشگران داخلی و خارجی، باید بیشتر از وضع موجود باشد.

گذشته از فراهم نمودن زیرساختهای لازم به عنوان شاخصی مهم برای جذب گردشگران، تبلیغات به عنوان یک عامل مهم و مولفه ای اساسی در این زمینه از اهمیت بالایی برخوردار است. همانطور که در مقدمه اشاره شد، تخت سلیمان به نسبت دیگر میراث تاریخی ایران کمتر شناخته شده است. بنابراین نقش تبلیغات  تعیین کننده است. این مولفه نه تنها از سوی نهادهای دولتی بلکه از طرف جامعه مدنی و فعالان اجتماعی در حوزه فرهنگ و تاریخ امری ضروری می نماید.

منابع

ـ  جعفري، قادر، ۱۳۵٦”تخت ســليمان يا سقورلوق در زمان مغول و بعد از آن” مجله وحيد، شماره ۲۱۴

ـ حافــظ ابرو، عبــداهلل بن لطــف الله ۱۳۷۰، زبده التواريــخ، مقدمه، تصحيح و تعليقات از سيد كمال حاج سيد جوادي، جلد ۱، تهران

-حيــدري، ابراهيم، ۱۳۹۱ “پژوهشهاي باستانشناســي در تخت ســليمان”مجموعه مقالات ٨۰ سال باســتان شناسی ايران، به كوشــش يوسف حسن زاده و سيما ميري، جلد اول،تهران، نشریه پازینە با همکاری موزە ملی ایران

–  حيــدري، ســامان و الهام قصيديــان ۱۳۸۳«گــزارش مقدماتي بررســي هاي باســتان زمين شــناختي در قســمت هاي تراورتني منطقة تخت ســليمان براساس شواهد باستان شــناختي در اواخر پليستوسن، مجموعه مقاالت همايش بين المللي باستان شناسي ايران: حوزه شمالغرب، به كوشش دكتر مسعود آذرنوش، تهران: ســازمان ميراث فرهنگي و گردشگری، پژوهشكدة

باستان شناسی

– شارپ، رالف نورمن، ۱۳٨۰، فرمانهای شاهنشــاهی هخامنشی، تهران، بهدید

ـ فون دراوستن، هانس هنينگ و رودلف ناومان ۱۳٨٦ ،تخت سليمان،ترجمەی فرامرز نجد سميعی، تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، چاپ سوم

ـ ناومان، رودلف ۱۳٨٦، ويرانه هاي تخت ســليمان و زندانســليمان، ترجمە فرامرز نجد سميعي، تهران، سازمان ميراث فرهنگي كشور،چاپ سوم

ـ ناومان رودلف و ديتريش هوف ۱۳۵۱حفاریهای تخت ســليمان، مجلەی باستانشناســی و هنر ايران شــمارەی نهم و دهم، زمســتان،انتشارات وزرات فرهنگ و هنر اداره كل باستانشناسی و فرهنگ عامه

-هوف، ديتريش ۱۳٦٨،تخت سليمان، شهرهاي ايران، جلد سوم، به كوشش محمديوسف كياني، تهران،جهاد دانشگاهی

–  امان اللهی، حمید، مروری بر پیشینەی تاريخي، فرهنگي و پژوهشي محوطة تاريخی تخت سلیمان، فصلنامه علمی فنی، هنری، شماره ٦۹

  • نویسنده : علی یعقوبی