فلسفه دوست و دشمن در جهان امروز
فلسفه دوست و دشمن در جهان امروز

دوست کیست؟ دشمن کیست؟ در فلسفه سیاسی، روابط بین الملل و مباحث حقوقی، مرزبندی میان دوست و دشمن شایدچندان مشخص نباشد. در این مورد، ابهام فزاینده ای وجود دارد که باعث می شود از اصطلاحات نزدیک به دوست و دشمن، مانند رقیب و مخالف نیز تعریف روشنی وجود نداشته باشد. از این رو، گاه این […]

دوست کیست؟ دشمن کیست؟

در فلسفه سیاسی، روابط بین الملل و مباحث حقوقی، مرزبندی میان دوست و دشمن شایدچندان مشخص نباشد. در این مورد، ابهام فزاینده ای وجود دارد که باعث می شود از اصطلاحات نزدیک به دوست و دشمن، مانند رقیب و مخالف نیز تعریف روشنی وجود نداشته باشد. از این رو، گاه این اصطلاحات، هریک جای دیگری به کار گرفته می شوند.
به کار بردن چنین اصطلاحاتی، بویژه در عرصه بین الملل، دارای تبعات حقوقی است. بنابراین، باید با احتیاط از این واژگان استفاده کرد. در غیر این صورت، کاربرد این لغاﺕ سلیقه ای و تَحَّکمی خواهد بود و ممکن است به امنیت و منافع ملی زیان برساند. یکی از آفات مشخص نبودن تعریف دشمن، سرایت این مفهوم به مفاهیم مشابه است. باعث می شود قشرهایی از جامعه در حوزه گسترده دشمن قرار گیرند. به عنوان مثال، در برخی از جوامع، اقلیت نیز دشمن محسوب می شوند. آیا رابطه ای بین اقلیت و دشمنی وجود دارد؟

دشمنی

دشمنی عبارت است از ضدیت[تنازع] فرد یا گروهی از افراد با شخص یا گروهی دیگر. در جنگ نیز دشمن یعنی فرد یا گروهی که با دیگری می جنگد. در این تعریف، ملاک دشمنی، ضدیت و جنگ است. رقابت نیز که به سالم و ناسالم تقسیم می شود، معنای دشمنی نمی دهد. یعنی رقابت ناسالم نیز مترادف دشمنی نیست. حتی مخالفت همراه با تهمت و افترا را، طبق این تعریف، نمی توان دشمنی نامید، چه رسد به در اقلیت بودن؛ زیرا در هیچ یک از این موارد، شرط درگیری وجود ندارد.

چرا دشمن تراشی در میان مردمان رواج دارد؟

در جامعه های در حال توسعه، تقسیم بندی تبعیض آمیزی به نام “ما و دیگران” وجود دارد. به این معنی که برخی خود را تافته جدابافته می دانند و مابقی را “دیگران” می نامند و نامحرم  و دشمن. در این طرز فکر است که شهروند درجه دوم خلق می شود و بر همین اساس هرکه غیر “ما”ست، اقلیت است و مخرب. یکی دیگر از پیامدهای این تقسیم بندی، تولید «دشمن فرضی» است تا مشکلات اساسی به او منتسب شود. اما باید دانست که دشمن فرضی شاید در کوتاه مدت بتواند برای نظام های خودکامه در حکم قرص مسکن باشد، اما در درازمدت، فرجامی جز اتلاف وقت، از کف دادن فرصت ها و کشاندن کشور به بی ثباتی، ازهم گسیختگی و جنگ نخواهد داشت.
یک دلیل دیگر، بحران مشروعیت و کارآمدی است. یعنی دولت هایی که از مشروعیت لازم برخوردار نیستند و یا در برنامه های خود ناکام اند، سعی می کنند در داخل یا خارج، دشمن فرضی بسازند. در این میان، گاه تمدنی در مقابل تمدنی دیگر قرار می گیرد. همانند کشمکش های اتحاد جماهیر شوروی، به عنوان نظامی تمامیت گرا، با آمریکا به عنوان نظامی امپریالیستی. در کشورهای توسعه نیافته نیز این فرافکنی ها وجود دارد تا مشکلات داخلی  به دشمن یا دشمنان منتسب شود. البته وجود دشمن هم امری ممکن است، منتهی آن حکومت باید ابتدا زحمت بکشد و مراد خود را از دشمن ارائه دهد. تا آنگاه که این تعریف مشخص نشود، هر منتقد و رقیبی نیز ممکن است به عنوان دشمن فرضی یا خیالی معرفی شود.

انسانیت

ناگفته نماند که در کشور ما، تا آن جا که پژوهش های تازه نشان می دهد، تا حد زیادی این نوع نگاه بویژه در میان جوانان، اصلاح شده است. خوﺩ من، تجربه ای در این زمینه دارم.. یک بار در کلاس درس، از دانشجویان دلایل مشکلات کشورهای در حال توسعه را جویا شدم. اکثر دانشجویان نگاهشان به دلایل داخلی بود. معتقد بودند اگر مسائلی همچون حفظ کرامت انسانی، پایبندی به قانون، دموکراسی و آزادی در جامعه نهادینه شود، زیاده خواهان، دیگر چشم طمع به کشور نخواهند داشت. در تاریخ معاصر کشور ایران نیز قدرت های بیرونی، زمانی ما را مورد تاخت و تاز قرار دادند که حاکمان توجهی به مشکلات مردم نداشتند، فاصله میان دولت – ملت فزونی یافته بود و قدرت سیاسی به ورطه فروپاشی درافتاده بود.
افراد اگرچه در عقاید، مهارت ها، دانش ها و فرهنگ ها متفاوت اند، اما در انسان بودن و شهروند بودن یکسان اند. از این حیث، به هیچ انسانی نمی توان به دیده تحقیر نگریست. همان طور که امام علی به مالک اشتر گفت: “همه انسان ها محترم اند، چون یا هم کیش تو هستند یا در انسان بودن با تو مشترک اند.” بر پایه این نگرش، می توان گفت که بسیاری از دشمنی ها و خونریزی ها، نتیجه فاصله گرفتن از آموزه های انسانیِ پیامبران و بزرگان دینی و عقل سلیم است. شیوه پیامبران بر مدار دوست یابی بود، نه دشمن تراشی. پیروزی های پیامبر اسلام با شمشیر و سخت گیری بر مردم به دست نیامد. او با نرم کردن دل مردم و جلب اعتماد آنان و کمک و احترام به مردم، پیروز شد. تا نگاه های کوتاه بینانه به انسان اصلاح نشود، دیوار دشمنی ها کماکان پابرجاست.
  • نویسنده : سید علی محمودی
  • منبع خبر : درخشش‌های دموکراسی، تأملاتی در اخلاق سیاسی، دین و دموکراسی لیبرال، تهران، نشر نگاه معاصر، 1393