بازنگری عوامل تاریخی توسعه نیافتگی استان ایلام/
بازنگری عوامل تاریخی توسعه نیافتگی استان ایلام/

کردستان فردا_ توسعە در حوزە های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی یک فرآیند است که شاخصهای متعدد و متنوعی دارد. فرآیند بودن توسعه مساله ای فراتر از ماهیت و چگونگی شاخص ها و متغییر های توسعه است. از اینرو فرآیند بودن توسعه به ظرف زمانی اشاره دارد که مقوله توسعه در این بستر شکل گرفته […]

کردستان فردا_ توسعە در حوزە های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی یک فرآیند است که شاخصهای متعدد و متنوعی دارد. فرآیند بودن توسعه مساله ای فراتر از ماهیت و چگونگی شاخص ها و متغییر های توسعه است.

از اینرو فرآیند بودن توسعه به ظرف زمانی اشاره دارد که مقوله توسعه در این بستر شکل گرفته و به شکلی دینامیکی در حال تغییر و تحول است.

این فرآیند یا ظرف زمان همان “تاریخ” است. بنابراین برای تببین مقوله توسعه، ضرورت بازنگری عوامل تاریخی توسعه امری مهم می نماید.
در نمونه مورد بررسی از منطقه ی ایلام، سعی بر آن است که به عوامل تاریخی توسعه نیافتگی استان ایلام، پرداخته شود. لازم است قبل از پرداختن به این مساله نکته ای رو یادآوری کنم.

از لحاظ تاریخی بحث مورد بررسی بر تاریخ دوره پهلوی متمرکز است.

دورە ی زمانی مذکور با در نظر گرفتن و توجه به ماهیت و ساختار قدرت و تمایز آن در دو عصر متفاوت تاریخی( نظام سنتی قدرت مبتنی بر پادشاهی و نظام دولت ملت) انتخاب شده است.

قبل از بررسی موضوع، ابتدا با نگاهی اجمالی به تاریخ ایلام از عهد باستان تا دوره پهلوی دورنمایی کلی و مجمل به منظور مقدماتی برای ورود به بحث و پیش فهم تاریخی ارائه خواهد شد که در گسترش افق دید خواننده و درک تحولات کلی مفید خواهد بود.

ایلام در گذر تاریخ

ناحیه ای که حال حاضر با عنوان استان ایلام شناخته میشود، طی دوره های تاریخی از سلسله ی باستانی ایلام گرفته تا سلسله های مختلف تاریخی بعد از اسلام فراز و نشیب های فروانی را پشت سر گذرانده است.
ایلام کنونی در دوره ی ایلام باستان جزوی از قلمرو این تمدن باستانی بود.

[گریشمن، رمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ صص ۴۰ – ۳۵]در زمان هخامنشی اهمیت این منطقه به حدی بود که یک ساتراپ نشین به اسم ایلام وجود داشت.[پیگو لوسکابا، نینا ویکتور وونا و دیگران، تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده ی هیجدهم میلادی، ۱۳۴۲، ص ۷۹] در زمان مهرداد، اشک ششم، منطقه ی ایلام باستان به تصرف اشکانیان در آمد و در زمان ساسانیان ایلام جزو ایالت پهله یا پهلو بود.[یعقوبی،احمد بن محمد ۱۳٦۴، ص ۳۴۷] با تصرف ایران از سوی اعراب، ایلام جزوی از منطقه ای شد که اعراب به آن جبال میگفتند؛ جبال به منطقه ی جغرافیایی مشتمل بر تمام سرزمینهای کوهستانی غرب ایران اطلاق می شد که در قرن ششم به عراق عجم تغییر نام یافت.با تشکیل سلسله اتابکان لر در اواخر قرن ششم در دو منطقه مهرجانقذق و ماسبذان، این دو نام باستانی که تا آن زمان بر لرستان و ایلام اطلاق میشد، منسوخ شد و به آن دو منطقه، لر کوچک اطلاق گردید.

[امان الهی بهاروند، اسکندر،قوم لر، ۱۳۷۱، ص ۷۷] تا پیش از تسلط اتابکان لر کوچک بر منطقه ی ایلام، دو سلسله از خاندانهای کرد به نامهای حسنویه و بنی عیار بر منطقه ی ایلام حکمرانی میکردند[مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، ۱۳۳۹ صص ۵۵۲- ۵۵۱]. با سقوط اتابکان لر کوچک به دست شاه عباس صفوی، منطقه ی ایلام جزوی از منطقه ی والی نشین لرستان شد.[ترکمان اسکندر بیگ، عالم آرای عباسی، ۱۳۵۰، جلد ۱، صص ۵۴۱- ۵۴۰] این وضعیت تا زمان فتحعلی شاه قاجار ادامه داشت.

اما سیاست قاجاری کردن مملکت توسط فتحعلی شاه، حوزه ی اقتدار والیان لرستان به منطقه ی پشتکوه(ایلام کنونی) محدود شد. بدین ترتیب ایلام، با عنوان منطقه ی پشتکوه، به مدت دویست سال تا سال ۱۳۰۷ شمسی توسط نظام والیگری اداره میشد.

گذار از نظام والیگری به پادشاهی متمرکزگرا

تا مدتهای مدیدی در ایران قدرت حکومتی، ساختاری قبیله ای داشت. جنبه ی برجسته ی چنین ساختاری، استمرار آزادی قبیله ای، خودمختاری ایالتی و حکومت مرکزی ضعیف بود.

پیروزی انقلاب مشروطه ی ایران و ساقط کردن نظام سنتی، نوید از برقراری نظامی نو و مبتنی بر قانون می داد. اما این نظم جدید دیری نپائید و با ناکامی مشروطه، نظم نوین محقق پیدا نکرد.

ناکامی مشروطه و به دنبال آن وقوع جنگ جهانی اول، رخدادهای سیاسی و تحولات اجتماعی و اقتصادی بعدی ایران رو تحت تاثیر قرار داد. جنگ در حوزه ی اقتصاد بنیادهای سنتی ایران را متزلزل ساخت و کشور رو با فقر فزاینده روبرو کرد.

از نظر سیاسی نهادهای نو بنیاد مشروطه از جمله احزاب سیاسی، مطبوعات آزاد و مجلس با خطر تعطیلی مواجه گشتند. این تحولات که به سرعت در شکل آشفتگی های اجتماعی، آشوبهای سیاسی و نا امنی فزاینده، بحران اقتصادی و واگرایی سیاسی بروز یافت، مقدمات تغییرات قریب الوقوع در اندیشه و عمل ایرانیان بود.

گفتمانی جدید با هدف ایجاد حاکمیتی مقتدر و متمرکز به جای گفتمان مشروطه خواهی و قانون گرایی ظهور نمود و خواهان اصلاحات و نوسازی و نیز تشکیل مبانی دولت ملت مدرن در ایران گردید[ملایی توانی، علیرضا، مشروطه و جمهوری؛ ریشه های نابسامانی نظم دموکراتیک در ایران، تهران، گستره، ۱۳٨۱، ص ۱٦۲] برآیند چنین گفتمانی به قدرت گرفتن رضا شاه پهلوی منجر شد. تمرکزگرایی و پایان دادن به حکومتهای خودمختار محلی، ناسیونالیسم، سنت ستیزی و اقتدار طلبی از ویژگیهای مهم دولت جدید بود.

از اینرو حکومت محلی والیان پشتکوە دیگر نمیتوانست به حیات سیاسی خود ادامه دهد.سقوط نظام والی گری تغییر و تحولات اساسی در ساختارهای سیاسی اجتماعی و اقتصادی منطقه ایلام ایجاد کرد

تغییر و تحولات منطقه ایلام و پیامدهای آن

تغییراتی که نظام جدید در حوزه های مختلف ایجاد کرده بود، الگوهای سیاسی اجتماعی و اقتصادی منطقه را متحول کرد. در حوزه سیاست، ساختار سیاسی منطقه با انتصاب یک حاکم نظامی به جای والی در مرحله اول و انتصاب فرماندار، فرمانداری کل و در نهایت استاندار،دچار دگرگونی اساسی شد. حکومت جدید با استفاده از نیروی نظامی و ایجاد پاسگاه های متعدد و همچنین از لحاظ بروکراسی تاسیس ادارات متعدد، در راستای ایجاد تمرکز بیشتر نظم نوینی برقرار کرد.
تغییر در بافت اجتماعی یکی از مهمترین تحولات اجتماعی منطقه محسوب می شد.

ایلات و عشایر برای قرنهای متوالی تنها بافت اجتماعی منطقه ایلام بود، بافت اجتماعی به واسطه ی اقدامات و سیاستهای حکومت پهلوی، با پیدایش دو بافت اجتماعی دیگر یعنی بافت روستایی و شهری دچار دگرگونی شد.

طرح اسکان اجباری عشایر، اجرای برنامه های عمرانی، اصلاحات ارضی و ایجاد مجتمع های عشایری، مهمترین اقدامات دولت جدید بود که منجر به تغییر در بافت اجتماعی شدند.
دگرگونی در ساختار اقتصادی و شیوه تولید در منطقه، تحول اقتصادی مهمی بود که به دنبال تغییر در بافت اجتماعی صورت گرفته بود.

اقتصاد روستایی مبنی بر کشاورزی مدرن و اقتصاد شهری که شیوه ی تولید صنعتی مشخصه اصلی آن بود در کنار اقتصاد ایلی که زمانی تنها شیوه تولید در منطقه بود، تغییرات مهمی بود که دولت جدید در پی طرح ریزی و اجرای آن بود.
بررسی گزارش ها و اسناد موجود نشان می دهد که علیرغم تغییرات بنیادی حکومت در ساختارهای مختلف منطقه این تغییرات، در شکل و قالبی نارسا نمود پیدا کردند. دولت جدید با ساقط کردن نظام والیگری و عدم توانایی در پی ریزی و استحکام نظم جدید، منطقه ی ایلام را در برزخ میان حیات سنتی جامعه و دنیای متمدنی که حکومت پهلوی در پی آن بود نگه داشته بود.
از لحاظ جغرافیایی منطقه پشتکوه(ایلام کنونی) برای قرنهای متمادی منطقه ای منزوی بود که ارتباط آن با مناطق مجاور و حکومت مرکزی بسیار محدود بود. اقدامات دولت جدید برای غلبه بر این مانع جغرافیایی مهم، که نقش تعیین کننده در توسعه استان داشت، با توجه به گزارشات و اسناد موجود نتیجه ی مطلوبی به بار نیاورد.

بنا بر گزارش فریا استارک، سیاح انگلیسی، در سال ۱۳۰۹ شمسی، راههای ارتباطی استان “نشانه ای مرئی از سودمندی نظامی بودن جاده ها در سرزمین های ایلاتی” بود[استارک، سفرنامه، ص ۲۰۲] بر اساس گزارشهایی کە در اوایل دهه پنجاه شمسی از راههای ارتباطی وجود دارند، راههای این منطقه همچنان وضعیت مناسبی نداشتند و راههای اصلی این منطقه شوسه درجه ۲ محسوب میشد و اغلب راههای خاکی خطرناک بودند[ شناسنامه منطقه غرب ص ۱۵. برنامە ریزی اقتصادی و اجتماعی استان ایلام صص ۱۴۵_ ۱۴۰ . مصدق و همکاران، برنامه ششم عمرانی استان ایلام صص ۱۷۳_ ۱۷۰] در حوزە اقتصادی در سه بخش عمده[اقتصاد ایلاتی، روستایی و شهری] نیز نتایج مطلوب به دست نیامد.

فشارهای رضا شاه برای اسکان اجباری ایلات و عشایر و طرح ها و برنامه های محمدرضا شاه در راستای همین هدف، آسیب جدی بر حیات اجتماعی واقتصاد ایلی وارد کرد.

گزارش مصدق و همکاران نشان دهنده ی عملکرد ضعیف حکومت مرکزی در اجرای برنامه های دولت در این حوزه است.[مصدق و همکاران، پیشین، صص ۲۳۴- ۲۳۳] با وجود تلاش دولت برای توسعه ی بخش اقتصاد روستایی و اجرای برنامه های توسعه، به ویژه برنامه پنجم توسعه که تاکید ویژه ای بر رشد کشاورزی داشت، دولت نتوانست به شکل مطلوبی کشاورزی نوین را جایگزین کشاورزی سنتی کند. آمارهای رسمی کشور( ۱۳۳۵، ۱۳۴۵، ۱۳۵۵) نشان از کاهش افراد شاغل در بخش کشاورزی دارد.

در حوزە اقتصاد شهری رواج قاچاق و مهاجرت گسترده، وضعیت نامناسب بازار و عدم سرمایه گذاری در این زمینه را آشکار می کند.

بنا بر گزارشی که در سال ۱۳۵‎٦ از ایلام تهیە شدە است، این استان از نظر توسعه اقتصاد شهری و تولیدات صنعتی در سطح بسیار پایین قرار داشت.

در حدی کە شهر ایلام، کە مرکز استان ایلام بود، حتی از آب آشامیدنی جمعیت مقیمش عاجز بود[ مقدمه ای بر برنامه های عمرانی و نوسازی روستاها با نگرش بر ایلام، ص ۲۵] تغییرات ناقص و نامطلوب اقتصادی از لحاظ اجتماعی منجر به فقر عمومی و در نتیجه مهاجرت گسترده ی گروه های اجتماعی به خارج از منطقه شد و از لحاظ اقتصادی در توسعه نیافتگی اقتصادی منطقه نقش داشت.
در نهایت اینکە عامل سیاسی در تغییر و تحولات ساختارهای سنتی منطقه نقش مسلط و بارزی داشت.

تغییر و تحولات به سمت و سویی هدایت شد که برآیند آن گسترش نفوذ دولت جدید در راستای یک حکومت متمرکز و قوی بود. نتیجه ی چنین سیاستی، حاکمیت حکومتی متمرکزگرا و به حاشیه رفتن نقاط پیرامونی بود. مساله ای که تا کنون آثارش نمایان است و در ادبیات جدید سیاسی از نقاط پیرامونی و خارج از مرکز تحت عنوان ” استان محروم” یاد می کنند

استان ایلام در حال حاضر، علیرغم کاهش نسبی تمرکزگرایی از لحاظ توسعه یافتگی وضعیت بسیار نامطلوبی دارد. همچنان مساله ی پیرامون- مرکز بر روند توسعه ی استان تاثیر بسزایی دارد.

بر اساس یافته‌های پژوهشی در خصوص توسعه استان ایلام، خراسان رضوی توسعه‌یافته‌ترین و ایلام محروم‌ترین استان مرزی کشور است.[ فصل‌نامه پژوهشی آمایش محیط، شماره ۴۱، صفحه ٦۹ – ۴۸] بنا بە گفتە ی یکی از پژوهشگران حوزە ی اقتصاد، ایلام نه تنها توسعه نیافته، بلکه در حال توسعه هم نیست و با اکراه می‌توان پذیرفت که مسیر در حال گذار به سوی توسعه را درست برگزیده باشد[ دولت و نبود تفکر اجتماعی در توسعه مناطق محروم، دکتر باقر درویشی، استادیار گروه اقتصاد دانشگاه ایلام، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) مورخ ۱۳۹۵/۰۱/۱۴] به نظر میرسد عوارض ناشی از جنگ هشت ساله، عدم تخصیص اعتبارات مناسب به استان و نابرابری در توزیع درآمد، عدم سرمایه گذاری جدی دولت در استان و همچنان ضعف زیر ساختهای خصوصا در حوزه جاده های ارتباطی استان و.. در عدم توسعه استان نقش موثری دارند که بررسی چرایی و چگونگی این مشکلات در این مقال نمی گنجد.

منابع

ملایی توانی، علیرضا، مشروطه و جمهوری؛ ریشه های نابسامانی نظم دموکراتیک در ایران، تهران، گستره، ۱۳٨۱

گریشمن، رمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین،چاپ دهم.تهران،انتشارات علمی فرهنگی،۱۳۷۲

پیگو لوسکابا، نینا ویکتور وونا و دیگران، تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده ی هیجدهم میلادی، ترجمه کریم کشاورز، تهران پیام چاپ اول، ۱۳۴۲

یعقوبی،احمد بن محمد: ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم،۱۳٦۴

امان الهی بهاروند، اسکندر،قوم لر، تهران، آگاه، ۱۳۷۱

مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوائی، تهران امیرکبیر،۱۳۳۹

ترکمان اسکندر بیگی، عالم آرای عباسی، به تصحیح محمد عباسی، تهران، انتشارات امیرکبیر،۱۳۵۰، جلد ۱،

استارک، دیم مادلین فریا، سفرنامە الموت،لرستان و ایلام، ترجمە و حواشی از علی محمد ساکی، تهران، انتشارات علمی، ۱۳٦۴

مصدق و همکاران، برنامه ششم عمرانی استان ایلام، دفتر برنامه و بودجه ایلام، اسفند ۲۵۳۵

شناسنامە منطقه غرب، فرمانداری کل ایلام و پشتکوه، دفتر برنامه ریزی منطقه غرب، خرداد ۱۳۵۱

بررسی و برنامە ریزی توسعە اقتصادی و اجتماعی استان ایلام، سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان ایلام، ۱۳۵۴

بررسی اجمالی و آشنایی با اوضاع طبیعی، اقتصادی و اجتماعی فرمانداری کل ایلام، اداره کل تعاون و امور روستاها، ملکیان، عبدالحسین، ۱۳۵۱

ایلام دورە پهلوی، از سقوط نظام والیگری تا سقوط سلسله پهلوی، کریم یعقوبی، علی یعقوبی، ایلام، انتشارات جوهر حیات، ۱۳٨۹

آمارهای رسمی، ۱۳۳۵، ۱۳۴۵، ۱۳۵۵

  • نویسنده : علی یعقوبی،کارشناس ارشد تاریخ